به‌ نوشته الکواکب‌ الدریه: پس از قتل اصفهانی، ابوالفضل‌ گلپایگانی‌ (مبلغ‌ مشهور بهائی) و جمعی‌ از بهائیان‌ با قَمَر اُف‌ (کاماروف) «که‌ ژنرال‌ روسیه» و حاکم‌ «خوارزم‌ و ترکمانیه‌ بود» در عمارت‌ حکومتی‌ دیدار کردند و کاماروف‌ «با غایت‌ ملاطفت‌ و مهربانی... مقصود از ملاقات» آنها را پرسید و گلپایگانی‌ با تأکید بر اینکه: «قریب‌ نه‌ سال‌ است‌ این‌ طائفهِ‌ بهائیه‌ در ظل‌ مرحمت‌ دولت‌ بهیه‌ در عشق‌آباد متوقف‌ و به تجارت‌ و زراعت‌ مشغولند» اظهار داشت‌ که: «حزب‌ شیعه» یکی‌ از بهائیان‌ را کشته‌ و باز هم‌ قصد تعرّض‌ دارند «و اکنون‌ مقصود از مزاحمت‌ اینکه آنچه‌ اولیای‌ ایالت‌ امر و مقرر فرمایند اطاعت‌ شود و بدون‌ اذن‌ و اطلاع‌ بزرگان‌ بلد حرکتی‌ نکنیم» .3 ‌

 بعد از آن هم، «بهائیان‌ عشق‌آباد رسمیت‌ و اهمیت‌ یافتند» و در 1311ق «مدرسهِ‌ رسمی‌ افتتاح‌ دادند و در» 1320 ق «معبد جلیل و مشرق‌ الاذکار عظیم‌ برپا کردند» .7 به‌ قول‌ آواره: «بعد از شهادت‌ حاجی‌ محمد رضا و محاکماتی‌ که به‌ عمل‌ آمد دولت‌ روس‌ بهائیان‌ را به‌ رسمیت‌ شناخت‌ و قمراف‌ [= کاماروف]، حاکم‌ ترکستان، به‌ معاونت‌ و مساعدت‌ ایشان‌ پرداخت. حتی‌ خودش‌ اظهار کرد که‌ در اینجا معبد بسازید تا در ظلّ‌ اقتدار دولت‌ روسیه‌ رسمیت‌ یابید. از آن‌ به‌ بعد بهائیان‌ دم‌ به‌ دم‌ و قدم‌ به‌ قدم‌ رو به‌ سرمنزل‌ ترقی‌ ره‌ فرسا شدند تا آنکه‌ پس‌ از قلیل‌ مدتی‌ مدرسهِ‌ رسمی‌ در همان‌ زمین اعظم‌ افتتاح‌ دادند» .8

پی‌نوشت‌ها:

1. الکواکب‌ الدریه`، آواره، 1/495 و 497

2. جمال‌ ابهی، ع. موسوی، انتشارات‌ جهان، ص‌ 161. دربارهِ‌ قتل اصفهانی، و رویدادهای‌ متعاقب‌ آن‌ ر.ک، همان، صص‌ 161ـــ162؛ خاطرات‌ صبحی‌ دربارهِ‌ بابیگری‌ و بهائیگری، ص‌ 87 به‌ بعد

 3. ر.ک، الکواکب‌...`، 1/496ـــ497

 4. ر.ک، همان، 1/499

5. همان: 1/499ـــ502

6. مصابیح‌ هدایت، لجنهِ‌ ملی‌ نشریات‌ امری، تهران‌ 1326، 2/232.

7. الکواکب...`، 1/503

 8. همان، 2/ 95ـــ96 و نیز، ص 58.